Hadis ilmi, zamanla gelişip genişledikçe, Resûlullah’ın sünnetini farklı yönleriyle ele alan pek çok alt dala ayrılmıştır. Bu alt dallar, hem rivayetlerin toplanmasını hem de değerlendirilmesini kolaylaştırmış; muhaddislerin uzmanlaşmasını sağlamıştır. Aşağıda en temel alt dallardan bazıları özetlenmektedir.
1. Hadis Rivayet İlmi
Hadis rivayet ilmi, sened ve metinler hâlinde rivayet edilen hadisleri toplamayı, nakletmeyi ve nesilden nesile aktarmayı konu edinir. Hafızların ezber gücü, yazılı mecmualar, seferler ve icazet zincirleri bu alanın temel unsurlarıdır. Sahih, hasen, zayıf gibi sıhhat dereceleri, rivayet ilminin temel meseleleri arasında yer alır.
2. Hadis Dirayet (Usûl) İlmi
Dirayet ilmi, hadislerin anlaşılması ve değerlendirilmesiyle ilgili prensipleri inceler. Senedin muttasıl olup olmaması, ravilerin adalet ve zabt vasıfları, metinlerin Kur’ân ve mütevatir sünnetle uyumu gibi kriterler bu ilmin konusudur. İmam Şâfiî’nin er-Risâle isimli eseri, dirayet ilminin erken dönemdeki önemli kaynaklarından sayılır.
3. Ricâl (Cerh ve Ta‘dil) İlmi
Ricâl ilmi, ravi biyografilerini, onların güvenilirlik durumlarını ve ilmî seviyelerini araştırır. Ravinin adaletini zedeleyen veya hafızasını zayıflatan durumlar tespit edilir; buna göre raviler “sika, sadûk, zayıf, metrûk” gibi tabirlerle derecelendirilir. İbn Ebî Hâtim’in el-Cerh ve’t-Ta‘dîl, İbn Hacer’in Tehzîbü’t-Tehzîb adlı eserleri bu alanın başlıca kaynaklarındandır.
4. Garîbü’l-Hadis ve Muhtelifu’l-Hadis
Garîbü’l-hadis, hadislerde geçen az kullanılır kelimelerin ve anlaşılması güç tabirlerin açıklanmasıyla ilgilenir. İbnü’s-Sikkît, Hattâbî ve İbnü’l-Esîr gibi âlimler bu konuda kıymetli eserler vermişlerdir. Muhtelifu’l-hadis ise zahiren birbiriyle çelişiyor gibi görünen hadisleri uzlaştırmaya, aralarındaki uyumu ortaya koymaya çalışır. İmam Şâfiî’nin İhtilâfu’l-Hadisi bu dalın klasik bir örneğidir.
5. Esbâbü Vurûdi’l-Hadis
Bu dal, hadislerin söyleniş sebebini, yani hangi olay veya soru üzerine buyurulduğunu araştırır. Böylece hadisin bağlamı anlaşılır, yanlış yorumların önüne geçilir. Süyûtî’nin el-Lübâb fî Esbâbi’l-Vurûdu, bu alanda kaleme alınan meşhur eserlerdendir.
6. Tarih ve Tabakât İlmi
Hadis tarihçiliği ve tabakât kitapları, muhaddislerin yaşadığı dönemleri, ilim yolculuklarını, hocalarını ve talebelerini anlatır. Bu sayede isnad zincirleri içinde geçen isimlerin hangi zaman diliminde yaşadığı, birbirleriyle görüşme imkânlarının olup olmadığı tespit edilir. Zehebî’nin Siyeru A‘lâmi’n-Nübelâsi, İbn Sa‘d’ın Tabakâtı bu sahada öne çıkan kaynaklardır.
Görüldüğü gibi hadis ilmi, sadece “hadis ezberlemek”ten ibaret değildir; dil, tarih, biyografi, metodoloji gibi birçok alanla iç içe geçmiş zengin bir bilimler manzumesidir. Bu alt dallar sayesinde, Resûlullah’ın sünneti hem sağlam bir şekilde korunmuş hem de çeşitli açılardan derinlemesine incelenebilmiştir.